Sistemi riprodhues
Sistemi riprodhues femëror i zogjve ka evoluar me kalimin e kohës në një strukturë komplekse unike për zogjtë. Procesi i formimit dhe vendosjes së një veze është një nga mrekullitë e natyrës. Ashtu si shumë kafshë të tjera, zogu femër e fillon jetën me dy vezore dhe dy ovidukte. Në shumicën e specieve të zogjve, veza dhe ovidukti i majtë rriten më shpejt se i djathti. Veza dhe ovidukti i djathtë përfundimisht regresohen, duke lënë vetëm veza dhe ovidukti i majtë. Disa shkencëtarë besojnë se ky fenomen është për shkak të përshtatjes së zogjve për të ulur peshën, duke i mundësuar atyre të fluturojnë.
Në lindje, vezorja e majtë përmban të gjitha qelizat vezë që do të rriten dhe zhvillohen sapo femra të arrijë moshën riprodhuese. Zogjtë femra mund të jenë vezëvjellëse të përcaktuara ose të papërcaktuara. Vezëvjellëse të përcaktuara janë ato zogj femra që lëshojnë një numër të caktuar vezësh - siç janë sorrat ose papagallët. Vezëvjellëse të papërcaktuara - siç janë papagallët - janë ato zogj femra që, nëse vezët e tyre humbasin, thyhen ose dëmtohen ndryshe, fillojnë të lëshojnë përsëri dhe për këtë arsye mund të zëvendësojnë shpejt çdo vezë të humbur. Mbarështuesit përfitojnë nga kjo aftësi e vezëvjellësve të papërcaktuar duke hequr vezët e tyre dhe duke i inkubuar ato artificialisht, duke inkurajuar kështu femrën të lëshojë më shumë vezë. Trakti riprodhues femëror është i ndarë në disa pjesë. Duhen rreth 25 orë që një vezë të arrijë pjekurinë dhe të vendoset. Pjesa e parë e traktit riprodhues femëror është infundibulumi. Ai përbëhet nga:
- a) një kordon që kap qelizën vezë,
- b) një rajon tubular i njohur si rajoni infundibular (kalaziferoz).
Spermatozoidet fekondojnë vezën në pjesën në formë hinke të oviduktit të majtë. Megjithatë, një femër mund të lëshojë vezë edhe nëse nuk ka pasur çiftëzim për t'i fekonduar ato. Vezët më pas kalojnë në rajonin infundibular. Këtu, një shtresë albumine, e njohur si shtresa infundibulare, dhe fibrila (chalazia) që pezullon të verdhën e vezës sekretohen nga gjëndrat në rajonin tubular. Veza mbetet në pjesën e parë të traktit riprodhues për 15 minuta. Pjesa e dytë e oviduktit quhet magnum dhe është pjesa më e gjatë dhe më e dredhur e oviduktit. Ka mure shumë të trasha dhe përmban shumë gjëndra tubulare që sekretojnë albuminë, natrium, magnez dhe kalcium. Veza mbetet në magnum për 3 orë. Istmusi është pjesa më e shkurtër e oviduktit. Gjatë 75 minutave veza mbetet në istmus, formohen membranat e brendshme dhe të jashtme të guaskës së vezës që e rrethojnë atë, dhe fillon procesi i kalcifikimit. Mitra, ose gjëndra e guaskës së vezës, është vendi ku veza mbetet më gjatë - 20 deri në 26 orë. Lëvozhga e vezës sekretohet këtu dhe fillon rritja (fryrja). Rritja është shtimi i shpejtë i tretësirave ujore në vezë, gjë që dyfishon peshën e të bardhës së vezës. Pjesa e fundit e traktit riprodhues femëror është vagina. Veza kalon nëpër këtë pjesë kur vendoset. Spermatozoidet ruhen në gjëndra të specializuara të quajtura gjëndra pritëse. Këto ndodhen në sfinkterin vaginal. Spermatozoidet qëndrojnë atje për disa ditë. Spermatozoidet udhëtojnë drejt infundibulumit për të fekonduar vezën.
Shumica e papagajve (psitacinëve) lëshojnë vezë çdo dy ditë, ndërsa harabelat, kanarinat, finxhët e kuq dhe pulat zakonisht lëshojnë një vezë çdo 24 orë gjatë ciklit të tyre të lëshimit të vezëve. Vezori është plotësisht nën kontroll hormonal. Tek zogjtë, të cilët lëshojnë vezë në mënyrë sezonale, vezori i majtë i nënshtrohet tre fazave të zhvillimit. Gjatë fazës së parë, të quajtur përshpejtim para martesës, vezori rritet në vëllim. Në fazën e dytë, të quajtur faza kulminante, ndodh ovulimi dhe lëshimi i vezëve. Faza e tretë quhet periudha refraktare, gjatë së cilës vezori tkurret deri në lëshimin e vezës tjetër. Gjatë fazave fillestare ose përfundimtare të lëshimit të vezëve, infundibulumi mund të mos arrijë të kapë qelizën okulare dhe ajo mund të hyjë në zgavrën e barkut. Ky fenomen quhet "depozitim i brendshëm". Në këtë rast, veza mund të riabsorbohet ose mund të çojë në një proces inflamator të oviduktit, të quajtur peritonit i të verdhës së vezës.
MUTACIONET NË NATYRË
Shpesh kam dëgjuar mbarështues dhe entuziastë të tjerë të hutuar se si shfaqen mutacionet. Le të fillojmë duke thënë se mutacionet nuk janë diçka që ndodh me kalimin e kohës. Disa ende mendojnë se u deshën shumë vite për të krijuar, të themi, një Zebra Finch me gjoks të zi. Në realitet, mutacioni shfaqet papritur për shkak të një gabimi të replikimit të ADN-së gjatë nënfazës S të ciklit qelizor, ose për shkak të ngjarjeve të tjera si një fshirje ose futje (zakonisht gjatë rekombinimit mejotik, kryqëzimit), apo edhe një transpozim ose përmbysje e fragmenteve të ADN-së. Pastaj i takon mbarështuesit ta rregullojë mutacionin dhe ta përmirësojë atë me kalimin e kohës, ndoshta duke zgjedhur gjene sasiore ose rregullatore, etj., për avantazhe estetike ose komerciale.
Mutacionet që shpesh prekin kafshët tona shtëpiake janë zakonisht të tipit gjenetik , që do të thotë se ato prekin një gjen të vetëm, d.m.th., një pjesë të vogël të ADN-së. Një gjen përbëhet nga baza të shumta azotike , të cilat tregohen në përfaqësimet e acideve nukleike me shkronjat A, T, C, G dhe U (kjo e fundit në ARN). Një mutacion zakonisht ndodh kur njëra prej këtyre bazave azotike zëvendësohet me një tjetër, duke ndryshuar kështu sintezën e proteinave të kontrolluara nga ai gjen specifik (një modifikim i vetëm i aminoacideve në një proteinë është i mjaftueshëm për të ndryshuar strukturën e saj tre-dimensionale). Në këtë pikë, duhet të pyesim veten se si ndodh një mutacion. Fenomeni është me sa duket i rastësishëm dhe i rrallë. Është vlerësuar se frekuenca e mutacioneve, për shembull te miza e frutave (Drosophila melanogaster), është midis 1:100,000 dhe 1:1,000,000. Mutacionet në përgjithësi shkaktohen nga faktorë mjedisorë si rrezatimi elektromagnetik, rrezatimi ultravjollcë, kimikate të caktuara, etj. Një nga pyetjet që bëjnë biologët është nëse mutacioni është vërtet i rastësishëm apo në vend të kësaj "i synuar" për një përshtatje specifike në një mjedis të caktuar. Megjithatë, duke qenë se mutacionet që ndodhin në natyrë mund të krijojnë individë në disavantazh të konsiderueshëm në krahasim me të tjerët, është e mundur që ky të mos jetë rasti. Dikush mund të mendojë se është si të hedhësh zare.
Më pas, elementët e favorshëm që shfaqen rastësisht ruhen nëpërmjet përzgjedhjes natyrore . Prandaj, mutacioni shfaqet papritur dhe është një ngjarje e përcaktuar mirë në kohë. Prandaj, ai konsiston në një ndryshim në përbërjen kimike-fizike të ADN-së. Ky mutacion është ai që shkakton ndryshimin fenotipik tek subjekti i ekzaminuar. Nëse shfaqet një alel i ri i mutuar dominant ose gjysmë-dominant, nuk do të ketë problem në identifikimin e individit mutant. Edhe nëse është i pranishëm një alel i vetëm i mutuar, do të jetë e mundur të vëzhgohet efekti fenotipik tek individi i prekur. Megjithatë, nëse mutacioni është recesiv, faktori i ri i mutuar mund të mos identifikohet lehtë. Në këtë rast, individi i mutuar është një bartës ( fatkeqësisht, për një faktor, efekti fenotipik i të cilit nuk dihet ende ). Megjithatë, tek bartësit, ndonjëherë është e mundur të vërehet një ndryshim i vogël në shprehjen fenotipike nga lloji paraardhës, edhe nëse minimal. Prandaj ndodh që njëri prej këtyre bartësve riprodhohet, duke dhënë 50% bartës dhe 50% individë plotësisht paraardhës. Më pas, këta bartës mund të çiftëzohen rastësisht me njëri-tjetrin ( nuk ka gjasa që i njëjti mutacion të shfaqet përsëri në të njëjtin mjedis ), duke dhënë 25% individë të mutuar, 50% bartës dhe 25% individë paraardhës. Mbarështuesi zakonisht e vëren mutacionin kur ai është tashmë i dukshëm nga jashtë, dhe në çdo rast, i gjithë procesi lehtësohet nga fakti se në një fermë mbarështimi, bartësit kanë më shumë gjasa të kryqëzohen, duke dhënë një individ të mutuar. Thënë thjesht, nëse shfaqet një mutacion, ai do të ketë më shumë gjasa të "përhapet" në trashëgiminë gjenetike të individëve të robëruar sesa në ata që gjenden në natyrë, ku kryqëzimi brenda familjes tenton të shmanget. Një rast tjetër që do ta injorojmë, pasi është një koncept shumë intuitiv, është ai i mutacionit dominant të lidhur me seksin, i cili sillet në mënyrë të ngjashme me një mutacion autosomal dominant. Megjithatë, mutacioni recesiv i lidhur me seksin është një histori tjetër, pasi identifikimi i mutacionit është i ndërmjetëm midis një mutacioni autosomal dominant dhe një mutacioni autosomal recesiv. Në këtë rast, nëse femra i nënshtrohet mutacionit, një modifikim fenotipik do të jetë menjëherë i dukshëm. Nëse, megjithatë, mashkulli i nënshtrohet modifikimit, ai do të konsiderohet bartës i atij mutacioni. Megjithatë, kur ky mashkull të ketë mundësinë të riprodhohet, ai do të prodhojë meshkuj që janë 50% bartës dhe 50% paraardhës, dhe femra që janë 50% të mutuara dhe 50% paraardhëse. Vështirësia në përcaktimin e mutacionit qëndron në të kuptuarit se ai është shfaqur tashmë dhe, më pas, në ruajtjen dhe përjetësimin e këtij mutacioni me kalimin e kohës. Kush e di sa mutacione autosomale recesive na kanë shpëtuar sepse kanë mbetur në formë heterozigote dhe ndoshta shumë "të holluara" në popullatën e madhe të shpendëve shtëpiakë që mbajmë ( duke e bërë kështu takimin midis dy individëve bartës më pak të mundshëm ). E gjithë kjo duhet t'u sqarojë gjërat shumë mbarështuesve dhe t'i bëjë ata të kuptojnë se mutacionet janë gjëja më e natyrshme në botë ( për sa kohë që ato nuk induktohen me metoda të çuditshme dhe të rrezikshme ). Nga ana tjetër, të besosh se mbarështuesit mund t'i japin formë specieve të gjalla me dorë është të paktën arrogante. Në realitet, njerëzit janë të aftë ( me përjashtim të inxhinierisë gjenetike ) vetëm për të zgjedhur dhe ruajtur disa karakteristika të veçanta që shfaqen rastësisht.
Organi riprodhues femëror: vezorja
Qelizat embrionale femërore janë të pranishme në vezore dhe quhen oogonia, të cilat përmbajnë një numër diploid kromozomesh (2N).
Pas përhapjes së tyre, ato rriten në madhësi dhe bëhen oocite primare. Pasi formohen oocitet primare, ato i nënshtrohen ndarjes së parë mitotike, e cila do të prodhojë një qelizë bijë (oocit sekondar) dhe një trup polar. Ky oocit sekondar, në ndarjen e dytë mitotike, ndahet më tej dhe më në fund formon vezën e pjekur dhe një trup tjetër polar. Prandaj, veza përmban një numër kromozomesh pa shtet, ashtu si edhe spermatozoidet. Prandaj, sapo të mbarojë periudha e prodhimit të qelizave embrionale, ato do të "rindërtojnë" numrin diploid të kromozomeve dhe kështu do të formojnë zigotën. Përveç vezës, prodhohen trupa polarë, të cilët janë mjetet me të cilat qeliza është në gjendje të eliminojë mbetjet kromozomale. Në këtë pikë, mendoj se është e nevojshme të sqarohen disa pika që lidhen me paragrafin e mëparshëm, të cilat janë përcaktuar më poshtë.
Në të gjithë organizmat, qelizat i nënshtrohen ndarjes qelizore dhe ekzistojnë dy lloje. Një lloj, i cili përfshin kryesisht qelizat somatike, quhet ndarje mitotike sepse nuk e zvogëlon numrin e kromozomeve dhe prodhon dy qeliza bija gjenetikisht identike (klone). Lloji tjetër, ndarja mejotike, ndodh pikërisht në qelizat e përfshira në riprodhim - gametet - të cilat më pas rivendosin numrin diploid të kromozomeve. Një numër diploid do të thotë një grup i plotë kromozomesh (p.sh., njerëzit kanë 46 dhe përfaqësohen skematikisht nga akronimi 2N). Një numër kromozomesh pa gjendje do të thotë një grup i vetëm kromozomesh (p.sh., njerëzit kanë një grup të vetëm kromozomesh prej 32 dhe përfaqësohen skematikisht nga akronimi n).
E njëjta gjë vlen edhe për femrat, si dhe për meshkujt, në lidhje me kujdesin ndaj tyre në periudhën që i paraprin sezonit të çiftëzimit. Natyrisht, gjërat duhet të trajtohen me më shumë kujdes, pasi femrat janë kujdestaret e të gjitha përpjekjeve tona, më shumë se meshkujt. Ne mund t'i strehojmë femrat në kafaze të bollshme 90 cm ose 120 cm, në grupe prej maksimumi 5-6 femrash, duke inkurajuar kështu praktikën e fluturimit dhe zhvillimin e muskujve pektoralë, si dhe akumulimin e një shtrese të konsiderueshme dhjami. Më shpesh, kjo zgjedhje bëhet nga mbarështuesit që vendosin të shtyjnë datën e folezimit.
Alternativa është vendosja e femrave në kafaze individuale dhe monitorimi i tyre individualisht, si nga pikëpamja ushqyese ashtu edhe nga ajo etologjike, derisa të arrijnë gjendjen e tyre optimale të aftësisë fizike, të nevojshme për të filluar periudhën e riprodhimit.