Bilbili – kanarina bilbil – aksenti bilbil

Nga Jaap Plokker (2008)         Burimi http://zangkanaries.nl

Në mesin e viteve 1600 u bënë përpjekje për t'i bërë kanarinat të këndonin si bilbilat dhe që nga fillimi 'këngëtarët e bilbilit' u bënë shumë të njohur. a 

Racat tona të tanishme të kanarinave të këngës Harzer Edelroller dhe Waterslager e kanë origjinën e tyre nga ky 'bilbil' i vjetër, në fakt, Waterslager është pasardhësi i drejtpërdrejtë i tij.

Prkthimi i emrit në shqip nga flamanisht do ishte ' ujori '.

Prandaj normal për bilbilin dhe këngën e tij , mund të pritet me një interes më të madh veçanërisht nga mbarështuesit e waterslager se nga mbarështuesit e kanarinëve të tjera të kënges.

 

Botuar në 'Het Handelsblad' (nga Antwerp) të 27-05-1873 f.4

  • Admirimi në të kaluarën për bilbilin

Prej shekujsh, ne njerëzve Bilbili, na bën përshtypje me këngën e tij të fuqishme dhe të larmishme, veçanërisht gjatë orëve të natës, kur zogjtë e tjerë heshtin.

Nga koha romake afresket dhe mozaikët përshkruajnë bilbilat e mbajtur në një kafaz nga romakët e pasur.

Broshura më e vjetër holandeze për mbajtjen dhe mbarështimin e kanarinave, vepra e JC Hervieux de Chanteloup, e përkthyer nga frëngjishtja nga Abraham Moubach, 'Traktat i saktë mbi zogjtë kanarina', shkruan gjithashtu për bilbilin me terma lavdërues. Hervieux shkruan sa vijon:

" Mund të sigurohet me të drejtë se zogjtë Kanarina, me përjashtim vetëm të Nightingale, këndojnë më mirë dhe janë shumë më të fortë në zë se të gjithë zogjtë e tjerë të vegjël. (….) Unë i dua ato (kanarinat) më shumë se bilbilin, sepse është shumë më e vështirë ti rritesh se kanarinat; (…..) për më tepër, Bilbili, me gjithë përpjekjet që bëhen për edukimin dhe mirëmbajtjen e tij, zakonisht nuk e lejon veten të dëgjohet për më shumë se një pjesë të vogël të vitit, por Kanarinat ne ishujt shpenzojnë pothuajse të gjithe kohën e ditës duke kënduar. Kjo arsye mendoj, është e mjaftueshme, që të kesh më shumë kënaqësi nga zogjtë Kanarina se sa nga Bilbili, megjithëse në disa pjesë kënga e tij është më e këndshme se ajo e Kanarinave. 1

Klasiku tjetër një shkrimtar i letërsisë hollandeze të kanarinave, F. van Wickede, duket se e ka studiuar mirë Hervieux-in, sepse në "Zgjatjet e tij Kanarinave, ose traktati i ri mbi kultivimin e Kanarinavet" ai shprehet pothuajse me të njëjtat terma: "Në të vërtetë, një me të drejtë mund të thotë se zogjtë Kanarina , nga të gjithë zogjtë e vegjël kanë këngën më të mirë dhe më të këndshme, si dhe zërin më të fortë dhe më të qartë, vetëm me përjashtim të Bilbili.' 2

Duke e ditur këtë, nuk duhet të na habisë fakti që të parët tanë, duke njohur talentin imitues të kanarinës, u përpoqën të ndërthurnin këngën e bilbilit me atë të kanarinës.

Minatorët tirolas,  veçanërisht ata nga Imst dhe zona përreth, ishin ndoshta rritësit e parë të kanarinëve që fituan njëfarë fame. Tashmë në vitet 1700 duke përdorur bilbilat si maestro duket se ishte bërë një përpjekje për të ankoruar këngën e bilbilit në atë të kanarinës. Sigurisht këtu ka kontribuar fakti që duke përdorur bilbilat si maestro, në këtë mënyrë,filluan përmirësimin e këngës së kanarinave. Ata krijuan "Waterslager tirol" me famë botërore. Njerëzit Imst ishin të njohur për tregtinë e tyre të shpendëve: mbarështonin kanarinat e tyre dhe i shisnin në të gjithë Evropën, e cila arriti kulmin e saj midis shekujve 16 dhe 18. Për këtë sukses duhet tu heqim kapelen me respekt mbarështuesve të asaj kohe. Në fund të fundit, bilbilat janë zogj shtegtarë insektngrënës dhe ushqimorë të butë, kanë sezonin e tyre të këndimit në pranverë dhe në fillim të verës. Megjithatë, kanarinat e reja mësojnë të këndojnë në verë dhe në fillim të vjeshtës, domethënë në një kohë kur bilbilat përgatiten të migrojnë në jug dhe nuk këndojnë më. Përshtatja e sezonit të këndimit të bilbilave me atë të kanarinave kërkonte që për nevojat e këtyre zogjve mbarështuesit tirole të kishin një nivel të lartë njohurish.' 3

Nga kanarinat që këndojnë si bilbilat në sportin tonë, për një tjetër të madh, belgun B. Peleman, i cili shkruan sa vijon për belgun ujor në broshurën e tij që daton nga viti 1922 është një hap i vogël: "Ai duket se është i përkëdhelur në kotësinë e tij dhe si të thuash e kupton, se ëmbëlsia dhe fisnikëria ngazëllyese e këngës së tij e kalon atë të shumë këngëtarëve të tjerë dhe është e barabartë, nëse nuk e tejkalon, atë të bilbilit, mbretit të këngëtarëve natyralë. Kjo është arsyeja pse BWS quhen edhe bilbil ose waterslager e bilbilit. Madje, në këngën e atij këngëtari fisnik të dhomës ka vargje, tone e strofa, të cilat për nga natyra, toni dhe shpërndarja uniforme në kohë dhe ritëm janë shumë të ngjashme me ato të këngës së bilbilit. 4

 

 

 

Dëgjojmë Bilblat

Edhe sot e kësaj dite ka shumë interes për këngën e bilbilit. Kjo është e vërtetë edhe për mua. Në një kontekst tjetër, unë kam shkruar tashmë për zakonin tim që të zbres nga biçikleta kur dëgjoj një bilbil dhe të dëgjoj duke kënduar aty pranë në kodrat në pranverë. Ne gjithashtu shkojmë rregullisht me anëtarët e klubit të shpendëve në të cilin jam anëtar për të dëgjuar bilbilat në pranverë te kodrat. Unë e kuptova se, si banor i Katwijk aan Zee, jam në këtë drejtim një nga njerëzit e privilegjuar pasi lexova një artikull në gazetën e përditshme Trouw të 15 marsit 2008. Në të lexova se shumica e vendeve të mbarështimit të bilbilave në këtë zonë gjenden aktualisht në rajonin bregdetar dhe në Biesbosch dhe se jashtë kësaj zogu shihet mjaft rrallë. 5

Megjithatë, ata që nuk kanë aq fat të takojnë bilbilin në natyrë, mund të zhyten në këngën e tij, të njohin mirë karakterin e këngës së bilbilit dhe të zhyten plotësisht në bilbil, duke dëgjuar CD-në 'Nachtingale' të punuar nga Henk Meeuwsen. Kushdo që është i interesuar të blejë CD-në me 78 minuta këngë bilbil mund të vizitojë faqen e internetit www.natuurhonden.nl.

Shumë e rekomanduar ! 6

 

Regjistrimet e këngës së bilbilit

Ishte Zogu i parë, si mund të ishte ndryshe, një bilbil që Henk Meeuwsen regjistroi rreth vitit 1980. Pasi doli fillimisht me një regjistrues të dëmtuar me kasetë, ai regjistroi tingujt e zogjve me pajisje gjithnjë e më të avancuara, veçanërisht pas vitit 1998. Gjatë udhëtimeve të tij nëpër rezervatet natyrore, ai has në një bilbil që këndonte ndonjëherë. Më 4 qershor 2006, ai ishte në Weerribben në Overijssel natën dhe zbuloi një bilbil që po këndonte. Mikrofoni u drejtua dhe pajisja e regjistrimit u ndez. Nga ora 2.55. deri në 6:10 të mëngjesit. Henk Meeuwsen u ul me bilbilin, i cili këndonte pothuajse vazhdimisht. Nga ky regjistrim është vendosur në CD më shumë se një orë. Si enkor, CD-ja përmban gjithashtu një regjistrim prej afërsisht 20 minutash, të cilin Henk Meeuwsen e regjistroi më 11 qershor 1999 rreth orës 2 të mëngjesit e kishte bërë nga një bilbil në qytetin e tij të lindjes në Wageningen. Pra gjithsej 78 minuta këngë bilbili.

Nuk kam dyshim se CD-në do ta dëgjoj shumë ndryshe nga Henk Meeuwsen. E kam thënë edhe më parë se për mua të dëgjosh bilbilat nuk është kurrë e ndarë nga kënga e waterslager. Cilat nota të waterslager dalloj në këngën e bilbilit dhe në çfarë niveli këndohen këngët e njohura të gjalpit të ujit nga bilbili? Këto pyetje më kalojnë vazhdimisht në mendje kur dëgjoj që këndon një bilbil.

 

Një përkufizim “fileto re nën një thikë të vjetër”

Ndërsa dëgjoja CD-në, nuk mund të mos mendoja për fjalët që dikur përdorja për të lidhur konceptet e 'theksit të bilbilit' dhe 'këngës së goditur': ' Një këngë goditëse karakterizohet nga

  • një lnterpretim i fuqishëm i turit,
  • të cilët, aty ku duhet, tingëllojnë metaliket
  • një vazhdimësi e shpejtë revolucionesh që të jep përshtypjen se një revolucion ndryshon në tjetrin befas/brutalisht
  • bashkëtingëllorja "k", e cila përdoret si në raundet ku dëshirohet edhe bashkëtingëllorja "k" (p.sh. tingëllimë bilbili, red) dhe në raundet e së cilës bashkëtingëllorja "k" përbën një pjesë thelbësore (p.sh. tjok, ed) , shqiptohet në mënyrë të qartë të dallueshme,e të fuqishme.

Për mendimin tim, zogjtë që këndojnë një këngë të tillë si stakato, me çelësat e ndarë nga njëri-tjetri me një heshtje të shkurtër të dëgjueshme midis çelësave, janë waterslager që meritojnë kallëzuesin "theks bilbil". ' 7

 Staccato, është një udhëzim artikulimi, një instruksion performimi muzikor: i ndarë, i shqiptuar me hapësira të vogla në mes. Prandaj, tonet/notat luhen veçmas, të zmbrapsura. Kjo bën që notat të tingëllojnë pak më të shkurtra, por të fitojnë shprehje.

Staccato është e kundërta e legato-s në të cilën notat/tonet lidhen me njëra-tjetrën dhe rrjedhin pa probleme në njëra-tjetrën.

Tani që pata mundësinë të dëgjoja sistematikisht përmes CD-së këngën e bilbilit, munda të shqyrtoja sërish në mënyrë kritike përkufizimin e mësipërm.

A këndojnë bilbilat në CD një këngë të fuqishme me kthesa që, aty ku dëshirohet, tingëllojnë metalike? 

Zogjtë këndojnë padyshim fuqishëm dhe qartë. Unë kam qenë më pak në gjendje të dëgjoj metal në kuptimin e hekurit që godet hekurin dhe shijes së pashmangshme që jep. Tonet e çelikut që unë perceptova ishin shumë më tepër si tingulli 'o' dhe me pothuajse pa asnjë jehonë.

A ndjekin me radhë në këngën e bilbilave revolucionet njëri-tjetrin, duke lënë përshtypjen se njëri revolucion ndryshon papritur në tjetrin?

Bilbilat në CD këndojnë vargje nga dy deri, maksimumi në katër sekonda. Zakonisht, gjatë një vargu këndohen disa rreshta, por rrallë më shumë se katër, zakonisht më pak. Raundet e ndërprera shpesh përbëhen nga jo më shumë se tre hapa kyç. Me pak fjalë, strofat janë të shkurtra dhe shumë të ndryshme. Ajo që bie në sy është larmia e madhe në format e turit, format e bukura dhe, sipas përvojës sime, më pak të bukura dhe diversitet i madh në kombinimet e tureve në strofa. Hulumtimi ornitologjik modern dhe i përpiktë ka treguar se një bilbil mesatar mashkull njeh jo më pak se 250 motive të ndryshme, të cilat ai i bashkon për çdo strofë kënge në seri mjaft të rastësishme. Kjo bën që çdo varg të tingëllojë i ndryshëm dhe i larmishëm.

  • A e dallojmë rregullisht bashkëtingëlloren 'k' në këngën e bilbilit?

Në këngën e bilbilave dominojnë tingujt 'k' të theksuar dhe më pak të theksuar. Veçanërisht chockenrrollit -it, madje më shumë se chocks, këndohen vazhdimisht në shumë forma dhe tone të ndryshme.

Pasi i kam shqyrtuar sërish gjërat në mënyrë kritike, jam ende dakord me përkufizimin që kam hedhur në letër 11 vjet më parë.

 

Bilbilat dhe Waterslager

A këndojnë bilbilat si waterslager?

Jo, për këtë strofat e bilbilit janë shumë të shkurtra, ndryshimi në format e turit është shumë i madh, imazhi i përgjithshëm i tingullit është shumë i sheshtë dhe turet kryesore si klokende dhe rrolende (si dhe bolende për belgët, red.) s’janë mjaftueshëm dominues.

Në këngën e përgjithshme dhe megjithëse shumë ture këndohen me theks të ujit daljet në tonikën 'o' janë përjashtim dhe jo rregull, në këngën e bilbilave mungon një thellësi e qartë, klokende dhe rrolende (bolende per. belgët red), siç mund të dëgjojmë nga lojtarët më të mirë të waterslager.

Për të përdorur termat të ujit me“slager”, bilbilat e regjistruara nga Henk Meeuwsen janë dukshëm si zogj këngëtarë shtëpie.

A e dallojmë këngën e bilbilit në waterslagerat tane?

Kësaj pyetjeje pa mëdyshje nuk mund t'i përgjigjemi, sepse ne njohim waterslager me struktura të ndryshme këngësh. Nëse bëhet fjalë për waterslager me një këngë goditëse në përputhje me përkufizimin e mësipërm dhe me tjokenrrolle të theksuara, atëherë përgjigja ime duhet të jetë pohuese.

Nëse janë waterslager me strukturë kënge të valëzuar, në të cilat dominojnë notat ujore dhe kënga e brendshme zë një pozicion vartës, atëherë me vullnetin më të mirë në botë, nuk mundem, t'i etiketoj këta zogj si këngëtarë bilbil.

  • Cilët janë waterslager të vërtetë?
  • zogjtë me strukturë kënge të valëzuar apo goditëse?
  • zogjtë që shkëlqejnë në turet kryesore apo që përveç tureve kryesore kanë edhe një këngë të brendshme të plotë dhe cilësore?

Para se të merrni një vendim, gjithmonë këshillohet të dëgjoni 'patriarkët' e sportit tonë të waterslager, zotërinjtë Peleman dhe Van Woezik. Shkrimet e tyre janë ende autoritare.

-        Peleman dhe van Woezik dhe këndvështrimi i tyre mbi këngën e bilbilit

Për këtë, Peleman citoj si më poshtë: "Në këngën e atij këngëtari fisnik i dhomës (waterslageri belg) ka cikle, tone, strofa, të cilat për nga natyra, toni dhe shpërndarja uniforme në gjatesi dhe ritëm janë shumë të ngjashme me ato të kënges se bilbilit' . 4 Në këtë këndvështrim është mjaft e çuditshme që Peleman në 'Keuren van de Zang der Waterslagerit' Belg i referohet në mënyrë sporadike lidhjes midis këngës së bilbilit dhe asaj të waterslager. Ai në broshurën e tij prej 24 faqesh me përshkrimet e turit dhe udhëzimet e gjykimit e bën këtë vetëm tre herë : 'Waterslager belg, përveç tureve Waterslagers, kanë gjithashtu tonet e tyre mbresëlënëse metalike: tonet e staaltones dhe tjonken. Këto tone, përveç disa të tjerave, janë unike për bilbilin' (…) 'Tonet Tjok, ashtu si tonet e staaltones dhe tjonk-ut, janë tone të vërteta bilbil dhe e rrisin shumë vlerën e këngës së waterslager. Megjithatë, unë mendoj se citati më i rëndësishëm në këtë kontekst është: " njihet përgjithësisht gjithashtu se kënga goditëse (si bilbil) e BW-së duhet të jetë metalike në formë dhe metalike në tingull". 8 

Nuk mund të pyetet më Peleman, por duke gjykuar nga qëndrimi i tij i hapur në lidhje me vendndodhjen e këngës së bilbilit në këngën e waterslager mund t'i përgjigjemi pyetjeve

'Cilat janë waterslager të vërtetë?

  • zogjtë me strukturë kënge të valëzuar apo goditëse?
  • zogjtë që shkëlqejnë në turet kryesore apo që përveç tureve kryesore kanë edhe një këngë të brendshme të plotë dhe cilësore?' Nuk ka pergjigje pervec:

'Në të dyja rastet, kjo e fundit; zogjtë me strukturë kënge goditëse që përveç linjave kryesore kanë edhe një këngë të brendshme të plotë dhe cilësore.'

A flet si mjeshtri i tij studenti, apo si M. van Woezik e sheh njësoj si B. Peleman këndimin ideal të waterslager?

Në broshurën e tij të patejkalueshme ' Duke mbajtur, mbarështuar, gjykuar Waterslager dhe Harz, ', Van Woezik i referohet rregullisht këngës së bilbilit kur përshkruan turet individuale të waterslager. Këtu më poshtë është një përmbledhje:

Këtu tashmë rriteshin zogj me ngjyrë, por veçanërisht e verdha e madhe, e cila quhej kanarina saksone, ishte kanarina e zakonshme që këndonte. Kjo kanarinë saksone nuk ishte një rul i zbrazët, por një zog, që do të thotë se shumica e raundeve u kënduan me goditje. Në këngën e këtyre zogjve përveç këngëve të tombos dhe notave të mprehta përfshiheshin edhe këngë uji, të cilat kanë një tingull si bilbil. Kënga e këtyre zogjve u dha disa mbarështuesve flamande idenë për ta rafinuar këtë këngë, jo si një rul i thatë, por në drejtimin e këngës së bilbilit. (..) 'Kështu u ngritën stamet me forma të ndryshme waterslager, në të cilat nuk u neglizhuan.të gjitha tingujt në këngën e bilbilit si shoqërimet woeten, tjokken, staaltonen, soeten, fluiten, bellen, knor en chor, ' (...) ‘Waterslager tani është përhapur në të gjithë Holandën dhe këtu ka marrë një emër, si në Belgjikë dhe Francë dhe madje edhe jashtë Evropës, si bilbili par excellence.'

Van Woezik gjithashtu në përshkrimin e tureve individuale përmend rregullisht këngën e bilbilit: 'Nëse dëgjojmë vetëm këngën e bilbilit, dëgjojmë vetëm një shumëllojshmëri të gjerë formash në klokkende waterslag që bie.' (…) 'Dëgjimi i bilbilit është një mundësi unike për të studiuar të gjitha format e klokkendes waterslag ' (...) 'Me bilbilin mund të dëgjojmë korin me ton dhe formë të bukur që tingëllon. Prandaj ai është një tur i vërtetë i bilbilit dhe për këtë arsye një stoli në këngën e waterslager.' (…) 'Soeten në këngën e waterslager që në vitet e fundit janë shfaqur rrallë dhe kjo është një turp. Jo vetëm sepse është një tur i vërtetë bilbili, por edhe për përshtypjen e veçantë që'Kënga e waterslager të jep me soeten.' (…) janë të vlefshme. Është një tur tipik bilbil, i cili mund të ndikojë ndjeshëm në theksin e këngës si të bilbilit.' (….) 'Shumë waterslager këndojnë, ashtu si bilbili, çoku dhe tjokkenrol.' (...) 'Flutenrrollet e bukura janë gurë të çmuar në këngën e waterslager, pasi ato, ashtu si bilbili, formojnë një variacion të këndshëm në këngën te këta zogj.' 9

Përmbledhja e mësipërme nuk lë asgjë për të dëshiruar për sa i përket qartësisë. Si për B. Peleman ashtu edhe për M. van Woezik, për waterslager janë zogj në këngën e të cilëve struktura dhe ritmet e këngës së bilbilit duhet të jenë dukshëm të pranishme me goditje. Duke e ditur këtë, a mund të jesh një mbareshtues serioz i waterslager pa e studiuar mirë këngën e bilbilit? Fatkeqësisht, bilbili në të gjithë Holandën nuk është aq i përhapur (dhe Belgjikë, red.) sa që çdo mbareshtues i waterslager mund ti hipë biçikletës dhe të dalë në natyrë dhe të dëgjojë bilbilat. Fakti që tani është në dispozicion edhe një CD me këngën e bilbilit, e zbut disi këtë problem, por nëse ju jepet mundësia mos e humbisni të dëgjoni bilbilat në natyrë.

Pershtati Koço Kaskaviqi

Burimet

a Shih De België Waterslager Jg.89 nr.3/4 maj-gusht 2023 f.16 ff.

  1. Hervieux de Chanteloup, JC, Accurate treatise on the canary birds, pp. 87-89. Amsterdam, 1712.
  2. Wickede, F. van, Kanari Expanses, or New Treatise on Kanari Cultivation, f. 14. Amsterdam, 1786, botimi i 4-të.
  3. Schramm, Norbert, Kompendium-Kanarienvögel Band 1, f. 27-29, 2018, Libra sipas kërkesës. 4. Peleman, B., The Belgian Waterslager, lidhur me këngën, mbarështimin dhe trajtimin e tij, f.4. Aalten, 1922.
  4. Trouw 15 mars 2008 dhe 12 prill 2008. Seksioni: Mesazhet e Gjelbër, www.trouw.nl/groen.
  5. CD, Meeuwsen Nature Sounds, Nachtegaal. Broshura e tekstit që shoqëron CD-në është shkruar nga Henk Meeuwsen, në lidhje me regjistrimet zanore dhe Dick de Vos shkroi një kontribut për bilbilin si simbol i dashurisë në letërsi.
  6. Plokker, J., About water butchers and water waves, pp. 200. Në: Zogjtë tanë, vëllimi 1997, nr.5.
  7. Peleman, B., The Inspection of the Song of the Belgian Waterslagers, pp. 12, 15 dhe 16. Botim i vitit 1926.
  8. Woezik, M. van, Waterslager and Harzer, keeping, breeding, judging, pp. 8-9, 35, 40, 43-45, 48. Botim n.d.