A mendojnë kafshët?

Nëse shpresojmë që një ditë të komunikojmë me speciet aliene, mund të na ndihmojë të kuptojmë mendjet e krijesave që jetojnë në planetin tonë, por kjo nuk është një detyrë e lehtë.

Nga STEPHEN LUNTZ

Stephen ka diploma në shkencë (dega Fizikë) dhe arte (Letërsi Angleze dhe Histori e Filozofi të Shkencës), si dhe një Diplomë Pasuniversitare në Komunikimin Shkencor

Publikuar ne IFLSCIENCE, 29 Dhjetor 2024

Ne zbulojmë gjithçka që shkenca di deri më tani rreth ndjeshmërisë, vetëdijes dhe inteligjencës së kafshëve.

Debati nëse (dhe, nëse po, si) mendojnë kafshët është i lashtë. Aristoteli e konsideronte mjaft të rëndësishme të shkruante gjerësisht për këtë çështje, dhe është një bast i sigurt se njerëzit e debatonin shumë kohë para se të kishim të dhëna të shkruara. Siç pritej, është një temë e rëndësishme kërkimore sot, por që tenton të sfidojë përgjigje të lehta.

Një pjesë e madhe e historisë së zoologjisë gjatë 60 viteve të fundit ka qenë të mësuarit se ne e kemi nënvlerësuar inteligjencën e kafshëve. Në shekullin e 17-të, René Descartes pretendonte se kafshët ishin thjesht makina, të paafta për ndjesi, e lëre më për ndjenja ose mendime. Kjo pikëpamje tani është aq e vjetëruar sa debati zakonisht nuk është nëse kafshët mendojnë, por sa shumë dhe nëse kjo përputhet me përkufizime të caktuara.

Për shembull, kemi kaluar nga përkufizimi i njerëzve sipas përdorimit të mjeteve tona - të cilin e supozonim përtej specieve të tjera - në të mësuarit se disa zogj formojnë mjete jashtëzakonisht të sofistikuara dhe duket se planifikojnë përdorimin e tyre. Megjithatë, debati vazhdon nëse kjo zbulon atë që ne e quajmë vetëdije ose ndjeshmëri, dhe sa inteligjente duhet të jetë një kafshë për të bërë atë që kemi parë.

A janë kafshët të vetëdijshme?

“Ka shumë përgjigje të ndryshme” për pyetjen se çfarë do të thotë që kafshët të kenë vetëdije, tha për IFLScience Dr. Alecia Carter e University College London, një eksperte në sjelljen e kafshëve. “Një filozof do të argumentonte se vetëdija është të qenit në gjendje të përjetosh botën.” Mbi këtë bazë, “Disa filozofë, duke u bazuar në punën e neuroshkencëtarëve, argumentojnë se […] të gjitha kafshët janë të vetëdijshme sepse kanë aftësinë të përjetojnë botën dhe të reagojnë ndaj saj.” 

Një deklaratë e kohëve të fundit e nënshkruar nga 40 studiues deklaroi se “Provat empirike tregojnë të paktën një mundësi realiste të përvojës së vetëdijshme tek të gjithë vertebrorët… dhe shumë jovertebrorë”, – përfshirë insektet.

E parë në këtë mënyrë, vetëdija mund të jetë aq e përhapur saqë çështja më interesante për t’u marrë në konsideratë është ndjeshmëria, e cila përkufizohet si “aftësia e një kafshe për të pasur përvoja subjektive”.

Duke qenë subjektive, ndjeshmëria është më e vështirë për t’u matur. Vetëm në vitin 2021 në Mbretërinë e Bashkuar oktapodët dhe kallamarët u njohën ligjërisht si qenie të ndjeshme, pavarësisht dekadave të provave, dhe SHBA-ja ende po debaton për këtë.

Nuk mendoj se është e dobishme të thuhet se shimpanzetë janë më inteligjentë se gorillat (ose peshqit e diellit, ose dragonjtë e Komodos, etj.). Inteligjentë në çfarë mënyre?

Si një bihejvioriste e kafshëve, Carter shtoi se mendon që neuroshkencëtarët janë më afër përcaktimit të mënyrës se si mendojnë kafshët sesa anëtarët e disiplinës së saj, duke shtuar: “Do të doja të kishte më shumë diskutim midis këtyre fushave.”

Një këndvështrim tjetër mbi temën - një që i interesonte shumë filozofëve të lashtë grekë - ishte nëse kafshët mund të arsyetonin, konkretisht të bënin deduksione logjike. Më shumë se dy mijëvjeçarë më vonë, Carter thotë se ekzistenca e logjikës së kafshëve mbetet e debatuar. "Problemi është gjithmonë se mendjet janë kuti të zeza në të cilat nuk kemi qasje dhe e tëra çfarë mund të bëjmë është të vëzhgojmë sjelljen e kafshëve në përgjigje të stimujve. Ne duhet të hamendësojmë se çfarë po ndodh brenda një truri dhe shpesh dy hipoteza të ndryshme janë të mundshme nga të njëjtat të dhëna sjelljeje."

A ka kuptim matja e inteligjencës së kafshëve?

Pikëpamja popullore për inteligjencën e kafshëve tenton të jetë shumë hierarkike. Natyrisht, ne e vendosim veten në krye. Shimpanzetë, cetacetë, elefantët dhe disa zogj priren të lavdërohen për intelektin e tyre, ndërsa kafshët e tjera konsiderohen disa shkalle më poshtë.

Megjithatë, Carter kundërshton dobinë e hierarkive të tilla. “Mendoj se shumë studiues e kuptojnë që ‘inteligjenca’ është një koncept i vështirë për t’u përcaktuar dhe akoma më i vështirë për t’u testuar ‘në mënyrë të drejtë’”, tha ajo. “Ekziston një histori kaq e mbushur me teste edhe brenda një specie (njerëzve) saqë nuk mendoj se është e dobishme të thuhet se, p.sh., shimpanzetë janë më inteligjentë se gorillat (ose peshqit e diellit, ose dragonjtë e Komodos, etj.). Inteligjentë në çfarë mënyre?”

Ne gjithashtu nuk e kuptojmë se si mendojnë njerëzit e tjerë, kështu që nuk është një vështirësi specifike për speciet jo-njerëzore.

Duke marrë parasysh disa nga speciet që ajo ka studiuar nga afër, Carter shtoi: “Surikatet, hardhucat dhe babuinët duhet të lundrojnë në botët e tyre. Por, për pjesën më të madhe, nuk ka rëndësi që ata kanë inteligjenca të ndryshme. Ata janë mjaftueshëm inteligjentë në aspekte të ndryshme për të mbijetuar dhe, shpresojmë, për të lulëzuar në botë, gjë që është ajo që ka rëndësi. Ne përqendrohemi shumë në llojet e inteligjencës që vlerësojmë, por kafshët kanë disa inteligjenca mjaft mbresëlënëse në të cilat ne nuk kemi fare qasje.” 

«Mendoj se po krijojmë një ide më të mirë për pasurinë e mënyrës se si speciet e tjera e përjetojnë botën dhe përpunojnë informacionin rreth saj, por nuk mendoj se do ta kuptojmë ndonjëherë vërtet se si mendojnë ato», tha për IFLScience , Dr. Corina Logan e Institutit Max Planck për Antropologjinë Evolucionare.

Ndoshta kjo nuk është për t'u habitur, kur, siç vëren Logan: "Ne gjithashtu nuk e kuptojmë se si mendojnë njerëzit e tjerë, kështu që nuk është një vështirësi specifike për speciet jo-njerëzore".

“Duhet të kemi diçka për të matur që të jemi në gjendje të vlerësojmë në mënyrë sasiore aftësitë njohëse, ne përgjithësisht masim treguesit e njohjes duke përdorur sjellje ose fenomene që mund t’i shohim dhe interpretojmë”, vazhdoi Logan. “Kjo do të thotë që ne kurrë nuk mund ta dimë me të vërtetë se si mendon një individ tjetër, sepse ne mund të matim vetëm treguesit e proceseve të tyre të të menduarit - pavarësisht nëse ata janë një individ i të njëjtës specie apo i një specieje tjetër.”

Është e vështirë të dëshmosh akte të caktuara planifikimi ose përdorimi mjetesh dhe të arrish në përfundimin se kafshët nuk mendojnë. Megjithatë, ka shumë më pak të ngjarë ta zgjerojmë këtë bujari te kafshët në nivelet më të ulëta të hierarkisë. Ky është një kontribues i madh në ndryshimet në mënyrën se si trajtohen speciet nga ana etike, për shembull, zemërimi i përhapur kur shimpanzetë mbahen në kafaze të vogla për kërkime shkencore, madje për t'u kthyer edhe midis njerëzve që do të hanë me kënaqësi pula nga kafaze shumë të vogla.

Siç thekson Logan, “Shumica e hulumtimeve mbi inteligjencën është përqendruar në speciet që pritet të jenë më inteligjente. Kjo do të thotë që ne në fakt nuk kemi prova që speciet e tjera nuk janë inteligjente. Pra, që nga fillimi renditja është e padrejtë.”

Zogj me pendë të ndryshme

Logan është specialist në inteligjencën e zogjve, pasi ka krahasuar sorrat e Kaledonisë së Re, të cilat janë të famshme për aftësitë e tyre në përdorimin e mjeteve , me sorrat e Amerikës së Veriut, madje duke u mësuar atyre përdorimin e kompjuterëve . Ajo thekson se stilet e ndryshme të jetesës që ndjekin subjektet e saj nxisin forma të ndryshme të inteligjencës. Për sorrat, bëhet fjalë për kujtesën sociale dhe identifikimin e vendeve ku nuk ka gjasa të gjenden rezerva ushqimore, ndërsa zogjtë që duhet të gërmojnë ushqim nga vrimat zhvillojnë përdorimin e mjeteve që është më e dallueshme për njerëzit që bëjnë mjete si inteligjencë.

“Ata mund të kenë aftësi të tjera njohëse që janë në gjendje t’i përdorin, por ne thjesht nuk i shohim të shprehura në sjelljet e tyre të zakonshme, kështu që nuk mendojmë të kërkojmë aftësitë e tyre të tjera”, tha Logan. “Kjo e bën mjaft të padobishme përpjekjen për të krahasuar inteligjencën e specieve. Në vend të kësaj, duhet të marrim perspektivën e 'Hej, unë jam vërtet i interesuar në inteligjencën hapësinore, kështu që do të shkoj të gjej specie që janë të mira në përdorimin e hapësirës dhe të kuptoj se si e bëjnë këtë'.”

Mbijetesa e reputacionit më të zgjuar

Speciet shtazore po vdesin ndoshta me ritmin më të lartë që nga asteroidi që vrau dinosaurët. Me çdo zhdukje, ne humbasim përgjithmonë mundësinë për të kuptuar se si mendon ai. Nga ana tjetër, fitimi sado i vogël i asaj njohurie mund të jetë çelësi i mbijetesës së tyre.

Etikët mund të debatojnë nëse inteligjenca e një kafshe ka rëndësi, apo vetëm aftësia e saj për të vuajtur , por në mendjen e publikut kafshët që janë më të zgjuara janë ato që ia vlen të shpëtohen më shumë. 

Zbulimet e Jane Goodall rreth inteligjencës së shimpanzeve, duke filluar me vëzhgimin e parë të përdorimit të mjeteve në natyrë, ishin një hap i madh në ndërtimin e entuziazmit për të shpëtuar të afërmit tanë më të afërt. Vitin e kaluar, Departamenti i Bujqësisë i SHBA-së zgjeroi kufizimet në mënyrën se si mund të trajtohen zogjtë e robëruar, gjë që Logan e konsideron një përgjigje ndaj kuptimit të përmirësuar të inteligjencës së shpendëve.

Të mësosh se si mendojnë kafshët mund të jetë praktike, si dhe motivuese për t'i mbajtur ato gjallë. Mund të jemi ende larg të kuptuarit të funksionimit të brendshëm të mendjeve të kafshëve të tjera, por çdo njohuri që fitojmë na afron një hap më shumë drejt kuptimit dhe mbrojtjes së tyre.